Umowa o dzieło - zasady, ZUS, podatek i RUD

Umowa o dzieło to umowa o rezultat, nie o pracę: wykonawca odpowiada za określony, sprawdzalny wynik - projekt, tekst, przedmiot wykonany na zamówienie. Co do zasady nie rodzi składek ZUS, ale trzeba ją zgłosić na formularzu RUD, a od wynagrodzenia pobiera się zaliczkę na podatek. Wyjaśniamy, jak odróżnić dzieło od usługi, co grozi, gdy ZUS albo inspektor pracy uzna umowę za inną, jak rozliczyć PIT i co prawo mówi o odbiorze, wadach, odstąpieniu i przedawnieniu. Stan prawny: 24 października 2026 r.

Czym umowa o dzieło różni się od zlecenia i umowy o świadczenie usług?

Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia (art. 627 Kodeksu cywilnego). Przy zleceniu i umowie o świadczenie usług liczy się staranne działanie, przy dziele - osiągnięcie i przekazanie zamawiającemu określonego z góry efektu. Umowa bez wynagrodzenia nie jest umową o dzieło.

Sąd Najwyższy od lat wskazuje kilka kryteriów, które pozwalają odróżnić dzieło od usługi:

• Rezultat musi być sprawdzalny, czyli dać się ocenić pod kątem wad (wyrok SN z 27 marca 2013 r., I CSK 403/12).
• Rezultat trzeba oznaczyć z góry. Strony powinny tak opisać efekt pracy, żeby na podstawie umowy dało się go później zweryfikować. Hasłowe określenia czynności tego nie zapewniają (wyrok SN z 12 grudnia 2019 r., I UK 303/18).
• Dzieło nie musi być unikatowe ani twórcze. Może nim być np. stół wykonany na zamówienie, wyremontowany lokal albo wyczyszczona odzież, ale przedmiot umowy powinien mieć cechy, które pozwalają ocenić prawidłowość wykonania (wyrok SN z 16 kwietnia 2025 r., II USKP 1/24).
• Proste, powtarzalne prace bez oznaczonego rezultatu nie są dziełem. Prace fizyczne na budowie określone wyłącznie powierzchnią SN uznał za usługę - powierzchnia mierzy ilość pracy, a nie cechy dzieła (wyrok SN z 21 października 2020 r., I UK 83/19).
• Prawa autorskie i nazwa umowy nie przesądzają. Umowy o prowadzenie cyklicznych audycji radiowych (z klauzulą przeniesienia praw autorskich) nie były dziełem, choć powstawały utwory - strony nie oznaczyły z góry weryfikowalnego rezultatu (wyrok SN z 18 lutego 2026 r., II USKP 14/26). Samo nazwanie umowy dziełem również nie decyduje o jej rodzaju (postanowienie SN z 20 sierpnia 2019 r., II UK 307/18).

To samo zajęcie może być dziełem albo usługą. W sprawie tłumaczeń sąd apelacyjny uznał, że powierzenie tłumaczenia tekstów bez szczegółowych wymagań, według których należało je wykonać, jest umową o świadczenie usług, a SN, odmawiając przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, tej oceny nie zakwestionował (postanowienie SN z 10 grudnia 2025 r., I USK 448/24).

Za dziełem przemawia też samodzielność wykonawcy - według komentarza P. Machnikowskiego do art. 627 Kodeksu cywilnego zamawiający, inaczej niż przy zleceniu, nie wydaje wiążących wskazówek co do sposobu wykonania. Dzieło może być niematerialne (tekst, grafika, program), ale według tego komentarza powinno zostać utrwalone, np. w pliku.

Co grozi, gdy ZUS albo inspektor pracy zakwestionuje umowę?

ZUS. Zakład wydaje decyzje m.in. w sprawach zgłaszania do ubezpieczeń społecznych, przebiegu ubezpieczeń i ustalania wymiaru składek (art. 83 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). W poradniku o umowach cywilnoprawnych ZUS pisze (w części o umowach z osobami prowadzącymi działalność gospodarczą), że gdy rodzaj umowy budzi wątpliwości (zlecenie czy dzieło), obowiązek ubezpieczeń ustali na podstawie treści umowy oraz warunków świadczenia pracy i wypłaty wynagrodzenia. Gdy umowa okaże się umową o świadczenie usług, stosuje się do niej przepisy o zleceniu (art. 750 Kodeksu cywilnego), a zlecenie jest co do zasady tytułem do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego - składki rozlicza zamawiający jako płatnik. Ile wynoszą, pokaże kalkulator umowy zlecenia.

Według P. Machnikowskiego kwalifikacja umowy na potrzeby ubezpieczeń może się różnić od cywilnoprawnej - umowa może pozostać dziełem między stronami, a mimo to zostać oskładkowana.

Inspektor pracy. Od 8 lipca 2026 r. okręgowy inspektor pracy może w drodze decyzji stwierdzić istnienie stosunku pracy, gdy zawarto umowę cywilnoprawną, a praca jest wykonywana w warunkach, w których według art. 22 § 1 Kodeksu pracy powinna być zawarta umowa o pracę. Warunkiem wydania decyzji jest niewykonanie wcześniejszego polecenia usunięcia naruszeń dotyczących niezawarcia umowy o pracę, gdy w stosunku łączącym strony dominują cechy stosunku pracy. Decyzja od dnia wydania wywołuje skutki stosunku pracy na gruncie prawa pracy, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego oraz obowiązkowych wpłat na fundusze. Stronie przysługuje odwołanie do sądu, wnoszone w terminie miesiąca od doręczenia decyzji (art. 477⁷ᵇ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Decyzja staje się wykonalna po bezskutecznym upływie terminu na odwołanie, z dniem prawomocnego orzeczenia sądu albo nadania jej rygoru natychmiastowej wykonalności (art. 34 ust. 2k). Na wniosek podmiotu zatrudniającego (art. 13 pkt 1-6 ustawy o PIP) Główny Inspektor Pracy wydaje interpretację, czy dany stosunek prawny jest stosunkiem pracy (opłata 40 zł, termin 30 dni), o ile sprawa nie jest już przedmiotem postępowania PIP lub ZUS.

Forma i treść umowy o dzieło

Kodeks cywilny nie wymaga dla umowy o dzieło szczególnej formy. Forma pisemna ułatwia jednak udowodnienie, co strony uzgodniły, a gdy umowa przenosi autorskie prawa majątkowe, jest konieczna pod rygorem nieważności (art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Formy pisemnej pod tym samym rygorem wymaga też licencja wyłączna (art. 67 ust. 5), licencja niewyłączna - nie. Wystarczą podpisy własnoręczne albo kwalifikowane podpisy elektroniczne obu stron.

Umowę zawiera się przed wykonaniem dzieła - w chwili zawarcia dzieło musi być zjawiskiem przyszłym. Częsty błąd to dokument spisany po wykonaniu pracy. Jeżeli zamówienie uzgodniono wcześniej, ustnie albo mailowo, liczy się ta data.

Najważniejszy jest opis dzieła: co ma powstać, w jakiej formie i po czym strony poznają, że dzieło jest zgodne z umową (format, objętość, wymiary, liczba elementów, zgodność z projektem). Opis samych czynności („obsługa”, „prowadzenie”, „bieżąca pomoc”) albo ilości pracy zwiększa ryzyko uznania umowy za umowę o świadczenie usług. Umowa powinna też określać termin i sposób przekazania dzieła, wynagrodzenie, zasady odbioru, a przy utworze - prawa autorskie.

Wynagrodzenie. Kwota nie jest koniecznym elementem umowy - bez niej należy się w razie wątpliwości zwykłe wynagrodzenie za dzieło tego rodzaju, a gdy i tego nie da się ustalić, wynagrodzenie odpowiadające uzasadnionym nakładom wykonawcy (art. 628 § 1). Dla rachunku i PIT kwotę lepiej jednak wpisać.

Najczęściej strony umawiają się na wynagrodzenie ryczałtowe - z góry określoną kwotę za wykonanie dzieła bez względu na rozmiar prac i poniesione koszty. Wykonawca nie może żądać podwyższenia ryczałtu, nawet jeśli przy zawarciu umowy nie dało się przewidzieć rozmiaru lub kosztów prac (art. 632 § 1), a zamawiający nie może żądać obniżenia, gdy wykonawca osiągnął wyższe korzyści, niż oczekiwano (wyrok SN z 26 sierpnia 2025 r., II CSKP 1064/23). Wyjątek: gdy wskutek nieprzewidywalnej zmiany stosunków wykonanie dzieła groziłoby wykonawcy rażącą stratą, sąd może podwyższyć ryczałt albo rozwiązać umowę (art. 632 § 2). Ten przepis jest dyspozytywny (wyrok SN z 18 września 2013 r., V CSK 436/12).

Wynagrodzenie kosztorysowe opiera się na zestawieniu planowanych prac i przewidywanych kosztów. Za prace nieprzewidziane w zestawieniu wykonawca może na warunkach z art. 630 żądać podwyższenia wynagrodzenia, ale nie za prace dodatkowe wykonane bez zgody zamawiającego. Przy znacznym podwyższeniu zamawiający może niezwłocznie odstąpić od umowy, płacąc odpowiednią część wynagrodzenia (art. 629-631).

Termin zapłaty. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, wynagrodzenie należy się w chwili oddania dzieła, a przy dziele oddawanym częściami i wycenionym za każdą część osobno - z chwilą oddania każdej części (art. 642). Umowa może przewidzieć inny termin, np. liczony od przyjęcia dzieła albo doręczenia rachunku.

Prawa autorskie. Przeniesienie praw i licencja obejmują tylko pola eksploatacji wyraźnie wymienione w umowie (art. 41 ust. 2 prawa autorskiego). Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, prawa przechodzą z chwilą przyjęcia utworu (art. 64). Bez wyraźnego postanowienia o przeniesieniu zamawiający dostaje tylko licencję (art. 65), która bez określenia czasu i terytorium działa przez 5 lat w państwie siedziby albo zamieszkania licencjobiorcy (art. 66 ust. 1). Kreator umowy o dzieło prowadzi przez te wybory i przygotowuje protokół odbioru oraz rachunek.

Czy od umowy o dzieło płaci się składki ZUS?

Zwykle nie. Osoba, która wykonuje pracę wyłącznie na podstawie umowy o dzieło, nie podlega ubezpieczeniom społecznym, a umowa o dzieło nie jest też tytułem do ubezpieczenia zdrowotnego. Dotyczy to także emeryta, który pracuje tylko na podstawie dzieła.

Wyjątek dotyczy umowy o dzieło zawartej z własnym pracodawcą albo wykonywanej na jego rzecz, choć zawartej z innym podmiotem. Wykonawcę uważa się wtedy za pracownika w rozumieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 8 ust. 2a), a umowę w zakresie ubezpieczeń społecznych traktuje się jak umowę o pracę. Według poradnika ZUS pracodawca nie zgłasza wtedy pracownika osobno, tylko dolicza przychód z dzieła do przychodu z umowy o pracę w raporcie miesięcznym.

Według ZUS art. 8 ust. 2a nie stosuje się jednak do pracownika przebywającego na urlopie macierzyńskim, wychowawczym albo bezpłatnym - z umowy o dzieło zawartej z pracodawcą w tym czasie nie podlega on ubezpieczeniom.

Zgłoszenie RUD: kto, kiedy i jak

Płatnik składek lub osoba fizyczna zlecająca dzieło informuje ZUS o zawarciu każdej umowy o dzieło w terminie 7 dni od dnia jej zawarcia (art. 36 ust. 17 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Obowiązek ma także osoba prywatna - według ZUS bez względu na to, czy jest zarejestrowana w ZUS jako płatnik składek.

Ustawa wyłącza z tego obowiązku umowy z osobą, z którą zamawiający pozostaje w stosunku pracy, i umowy, w ramach których wykonawca pracuje na rzecz własnego pracodawcy. Ponieważ przepis obejmuje tylko płatników składek i osoby fizyczne, ZUS przyjmuje, że podmiot lub jednostka organizacyjna (np. stowarzyszenie, fundacja, spółka), która nie jest płatnikiem składek, bo nie zgłasza do ubezpieczeń ani jednej osoby, nie musi informować o umowach o dzieło.

ZUS dodaje też wyjątek, którego art. 36 ust. 17 nie przewiduje: według ZUS zgłoszenia nie wymagają umowy z osobami prowadzącymi działalność gospodarczą na usługi z zakresu tej działalności. To wyłącznie stanowisko ZUS - przy wątpliwościach bezpieczniej umowę zgłosić.

Zgłoszenie składa się na formularzu RUD (Zgłoszenie umowy o dzieło) - przez PUE/eZUS albo na papierze. W PUE na jednym formularzu można wykazać do 10 umów z jednym wykonawcą i do 50 wykonawców, na papierze - do 10 wykonawców.

Podatek od umowy o dzieło

Zamawia firma albo organizacja. Przychód z dzieła wykonanego dla przedsiębiorcy, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej to przychód z działalności wykonywanej osobiście (art. 13 pkt 8 ustawy o PIT). Zamawiający jest wtedy płatnikiem: pobiera zaliczkę według najniższej stawki skali, czyli 12%, od wynagrodzenia pomniejszonego o koszty uzyskania przychodu (art. 41 ust. 1), i wpłaca ją do urzędu skarbowego do 20. dnia następnego miesiąca (art. 42 ust. 1). Jeżeli wykonawca prowadzi działalność gospodarczą i złoży oświadczenie, że dzieło wchodzi w jej zakres, płatnik zaliczki nie pobiera (art. 41 ust. 2) - wykonawca rozlicza przychód w firmie. Gdy wykonawca przenosi na zamawiającego autorskie prawa majątkowe, organy podatkowe kwalifikują takie honorarium do przychodów z praw majątkowych (art. 18): płatnik również pobiera od niego zaliczkę 12%, ale nie stosuje ryczałtu dla umów do 200 zł ani kosztów 20% - koszty wynoszą 50% na warunkach art. 22 ust. 9 pkt 3 i ust. 9b albo odpowiadają kosztom faktycznym (art. 22 ust. 10). Jeżeli dzieło jest oskładkowane (własny pracodawca), koszty 20% albo 50% liczy się od przychodu pomniejszonego o potrącone składki emerytalne, rentowe i chorobowe, a podstawę zaliczki pomniejsza się także o te składki (art. 22 ust. 9 pkt 3-4, art. 41 ust. 1).

Koszty uzyskania przychodu wynoszą:

• 20% przychodu - standardowo (art. 22 ust. 9 pkt 4);
• 50% przychodu - z tytułu korzystania przez twórców z praw autorskich lub rozporządzania nimi (art. 22 ust. 9 pkt 3), ale tylko w działalności wymienionej w zamkniętym katalogu art. 22 ust. 9b, m.in. architektury, literatury, sztuk plastycznych, muzyki, fotografiki, programów komputerowych i dziennikarstwa.

Łączne koszty 50% nie mogą w roku przekroczyć górnej granicy pierwszego przedziału skali podatkowej (art. 22 ust. 9a), czyli obecnie 120 000 zł. Część wynagrodzenia może mieć koszty 50% (za prawa), a część 20%.

Umowy do 200 zł. Gdy kwota należności określona w umowie nie przekracza 200 zł, a wykonawca nie jest pracownikiem płatnika, płatnik pobiera od przychodu z art. 13 pkt 8 zryczałtowany podatek 12%, bez kosztów (art. 30 ust. 1 pkt 5a i ust. 3). Ryczałt nie obejmuje honorarium za prawa autorskie z art. 18. Liczy się kwota z całej umowy, a nie z pojedynczej wypłaty.

PIT-2 i ulga dla młodych. Po złożeniu oświadczenia PIT-2 płatnik pomniejsza zaliczkę o 300, 150 albo 100 zł (1/12, 1/24 albo 1/36 kwoty zmniejszającej podatek), zależnie od tego, co wykonawca wskaże w oświadczeniu, np. gdy ma dwóch lub trzech płatników (art. 31b). Ulga dla młodych nie obejmuje dzieła (art. 21 ust. 1 pkt 148).

PIT-11. Płatnik przekazuje imienną informację o dochodzie z art. 41 ust. 1 (PIT-11) - także wtedy, gdy zaliczka po pomniejszeniu wyniosła zero - urzędowi skarbowemu do końca stycznia, a wykonawcy do końca lutego roku następującego po roku podatkowym (art. 42 ust. 2 pkt 1 i art. 42g ust. 1).

Zamawia osoba prywatna. Przychód wykonawcy to wtedy przychód z innych źródeł (art. 10 ust. 1 pkt 9), z kosztami 20% (art. 22 ust. 9 pkt 6) - chyba że umowa przenosi prawa autorskie (wtedy przychód z praw majątkowych, art. 18, z kosztami 50% na warunkach art. 22 ust. 9 pkt 3) albo wykonawca wykonał ją w ramach działalności gospodarczej. Osoba prywatna nie jest płatnikiem i podatku nie pobiera. Wykonawca może w ciągu roku sam wpłacać zaliczki miesięczne (art. 44 ust. 1c) - ale jeżeli wpłaci jedną, musi wpłacać kolejne do końca roku (art. 44 ust. 1d). Przychód wykazuje w zeznaniu rocznym.

Odbiór dzieła i wady

Zamawiający ma obowiązek odebrać dzieło, które wykonawca wydaje mu zgodnie ze swym zobowiązaniem (art. 643 Kodeksu cywilnego).

Kiedy można odmówić odbioru? W orzecznictwie SN przyjmuje się, że zamawiający może odmówić odbioru i zapłaty, gdy dzieło w chwili oddania ma wady istotne - uniemożliwiające korzystanie z niego zgodnie z przeznaczeniem albo wyraźnie sprzeczne z umową. O wadzie decyduje ocena obiektywna, a nie subiektywne przekonanie zamawiającego, a strony nie mogą uzależnić wynagrodzenia od braku jakichkolwiek usterek (wyrok SN z 21 lutego 2025 r., II CSKP 2353/22). Nie wszystkie orzeczenia są jednak zgodne. W wyroku z 12 października 2017 r. (IV CSK 708/16) SN uznał, że zamawiający nie ma obowiązku odbierać dzieła wadliwego, a miarodajna jest przede wszystkim jego ocena. W wyroku z 29 stycznia 2021 r. (V CSKP 10/21) SN nie przesądził, czy umowa może dać zamawiającemu prawo odmowy odbioru także z powodu wad nieistotnych - wskazał tylko, że wymagałoby to precyzyjnych kryteriów oceny (ten sam wymóg powtórzył w II CSKP 2353/22). Wykładając umowę stron, przyjął, że dawała ona prawo odmowy odbioru nawet przy wadach nieistotnych, ale po odbiorze i eksploatacji dzieła zamawiający nie mógł już odmawiać zapłaty. Bezpieczniej wpisać do umowy kryteria oceny dzieła.

Protokół. Protokół ułatwia dowód, ale nie jest warunkiem odbioru - odbiór może wynikać z zachowania zamawiającego, mimo braku protokołu przewidzianego w umowie (wyrok SN z 23 sierpnia 2012 r., II CSK 21/12). Zauważone wady warto wpisać do protokołu podpisanego przez obie strony, najlepiej z zastrzeżeniem zachowania uprawnień z rękojmi albo zobowiązaniem wykonawcy do ich usunięcia: w sprawie V CSKP 10/21 SN uznał takie wyszczególnienie wad za dorozumiane rozszerzenie rękojmi (art. 558 § 1 w zw. z art. 638), choć odbiór kwituje wykonawcę.

Rękojmia. Do odpowiedzialności za wady dzieła stosuje się odpowiednio przepisy o rękojmi przy sprzedaży (art. 638 § 1). Zamawiający może więc co do zasady żądać usunięcia wady, obniżyć wynagrodzenie albo - gdy wada jest istotna - odstąpić od umowy (art. 560 i 561). Wykonawca odpowiada, jeżeli wada fizyczna zostanie stwierdzona przed upływem dwóch lat, a przy wadach nieruchomości - pięciu lat, od wydania dzieła (art. 568 § 1). Nie odpowiada, gdy wada powstała z przyczyny tkwiącej w materiale dostarczonym przez zamawiającego. Przy utworze dochodzą przepisy prawa autorskiego o usterkach (art. 55 tej ustawy), a ich relacja do rękojmi nie jest jednoznacznie rozstrzygnięta. Roszczenia z tytułu usterek utworu (art. 55 ust. 1) wygasają z chwilą jego przyjęcia (art. 55 ust. 3), a brak zawiadomienia twórcy w ciągu 6 miesięcy od dostarczenia oznacza przyjęcie bez zastrzeżeń (art. 55 ust. 4) - przy utworze usterki trzeba więc rozstrzygnąć przed przyjęciem. Gdy dzieło będące towarem (rzeczą ruchomą) zamawia u przedsiębiorcy konsument, zamiast rękojmi z Kodeksu cywilnego stosuje się przepisy o braku zgodności towaru z umową z rozdziału 5a ustawy o prawach konsumenta (art. 43a ust. 1 tej ustawy), a z Kodeksu cywilnego - wskazane w art. 636¹ przepisy o sprzedaży.

Odstąpienie od umowy o dzieło

Opóźnienie wykonawcy. Gdy wykonawca tak dalece opóźnia się z rozpoczęciem albo wykończeniem dzieła, że nie jest prawdopodobne, by zdążył w terminie, zamawiający może odstąpić od umowy jeszcze przed jego upływem, bez terminu dodatkowego (art. 635) - chyba że zagrożenie terminu wynika z przyczyn obciążających zamawiającego (np. braku współdziałania) albo niezależnych od obu stron (wyrok SN z 18 września 2019 r., IV CSK 498/18).

Wadliwe wykonywanie. Gdy wykonawca wykonuje dzieło wadliwie albo sprzecznie z umową, zamawiający może wezwać go do zmiany sposobu wykonania i wyznaczyć odpowiedni termin. Po jego bezskutecznym upływie może odstąpić od umowy albo powierzyć poprawienie lub dalsze wykonanie dzieła innej osobie na koszt i niebezpieczeństwo wykonawcy (art. 636 § 1). Według SN wezwanie powinno wskazywać, jakie działania zamawiający uznaje za wadliwe i jakiej zmiany oczekuje, przy czym warunek jest spełniony także wtedy, gdy zamawiający zawiadomił o tym wykonawcę w inny sposób, niekoniecznie w samym piśmie wzywającym (wyrok SN z 16 czerwca 2016 r., V CSK 535/15).

Rezygnacja bez przyczyny. Dopóki dzieło nie zostało ukończone, zamawiający może w każdej chwili odstąpić od umowy, płacąc umówione wynagrodzenie, od którego odlicza to, co wykonawca zaoszczędził przez niewykonanie dzieła (art. 644). Odstąpienie jest skuteczne bez jednoczesnej zapłaty. Działa na przyszłość: za przeszłość umowa pozostaje w mocy i jest podstawą zapłaty umówionego wynagrodzenia (pomniejszonego o oszczędności), wykonawca wydaje zamawiającemu nieukończone dzieło (z prawem zatrzymania do zaofiarowania zapłaty), a oddana wcześniej część zostaje u zamawiającego. Oszczędności wykonawcy musi wykazać zamawiający (wyrok SN z 16 września 2021 r., V CNPP 1/21). Kiedy wynagrodzenie po takim odstąpieniu staje się wymagalne, jest sporne: SN w wyroku z 18 września 2019 r. (IV CSK 498/18) przyjął, że z chwilą odstąpienia, a P. Machnikowski w komentarzu do art. 644 się z tym nie zgadza. Warto uregulować to w umowie.

Z oświadczenia o odstąpieniu powinno jasno wynikać, z którego trybu zamawiający korzysta. Przy odstąpieniu z art. 635 lub 636 trzeba co do zasady wskazać okoliczności, które je uzasadniają (chyba że wynikają one jednoznacznie np. z wcześniejszej korespondencji stron), a rezygnacja z art. 644 nie wymaga podania przyczyny. SN nie traktuje nieskutecznego odstąpienia z art. 635 jako odstąpienia z art. 644 - jego konsekwencją jest co do zasady art. 639, czyli wynagrodzenie pomniejszone o oszczędności wykonawcy (wyrok SN z 18 września 2019 r., IV CSK 498/18). W wyroku z 28 października 2021 r. (I CSKP 220/21) SN uznał za wątpliwe „dopasowywanie” przez sąd takiego oświadczenia do art. 644 bez jego wykładni, bo sąd nie powinien przypisywać stronie woli wywołania skutków mniej korzystnych od zamierzonych.

Uprawnienia wykonawcy. Gdy brakuje potrzebnego współdziałania zamawiającego, wykonawca może wyznaczyć mu termin z zagrożeniem odstąpienia od umowy (art. 640). Gdy był gotów wykonać dzieło, ale doznał przeszkody z przyczyn dotyczących zamawiającego, zachowuje prawo do wynagrodzenia pomniejszonego o oszczędności (art. 639).

Przedawnienie roszczeń z umowy o dzieło

Roszczenia wynikające z umowy o dzieło przedawniają się z upływem dwóch lat od dnia oddania dzieła, a jeżeli dzieło nie zostało oddane - od dnia, w którym zgodnie z umową miało być oddane (art. 646). Koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego (art. 118 zd. 2).

Oddanie to wydanie dzieła przez wykonawcę albo - gdy fizyczne wydanie nie wchodzi w grę - postawienie go do dyspozycji zamawiającego (wyrok SN z 23 sierpnia 2012 r., II CSK 21/12), a nie odbiór (wyrok SN z 15 marca 2012 r., I CSK 287/11); przy wadach, które nie dyskwalifikują dzieła, wydanie następuje i termin biegnie. Samo przedstawienie do odbioru dzieła z wadami, które dyskwalifikują je co do istoty, nie jest wydaniem.

Termin z art. 646 obejmuje nie tylko wynagrodzenie. Według SN dotyczy też kary umownej za nieterminowe wykonanie dzieła (wyrok SN z 18 listopada 1997 r., II CKN 465/97) i odszkodowania za nienależyte wykonanie umowy z art. 471 Kodeksu cywilnego - nawet gdy szkoda powstała później (uchwała SN z 15 października 2024 r., III CZP 19/24, podjęta w składzie trzech sędziów). Według komentarza P. Machnikowskiego nie obejmuje natomiast roszczeń z rękojmi - dla nich obowiązuje odrębny, roczny termin przedawnienia liczony od stwierdzenia wady (art. 568 § 2 w zw. z art. 638 § 1); w tym terminie składa się też oświadczenie o obniżeniu wynagrodzenia albo odstąpieniu (art. 568 § 3).

Umowa o dzieło a minimalna stawka godzinowa

Minimalna stawka godzinowa dotyczy umów, o których mowa w art. 734 i 750 Kodeksu cywilnego, czyli umowy zlecenia i umów o świadczenie usług, do których stosuje się przepisy o zleceniu (art. 8a ust. 1 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę). Przepis nie wymienia umowy o dzieło, więc z jego brzmienia wynika, że wynagrodzenie za dzieło nie musi odpowiadać stawce godzinowej. Zasady stawki opisujemy w artykule o najniższej krajowej i stawce godzinowej.

Ryzyko pojawia się wtedy, gdy umowa nazwana dziełem okaże się umową o świadczenie usług. Rozliczanie „dzieła” według liczby godzin jest sygnałem, że chodzi o pracę, a nie o rezultat - podobnie jak określenie przedmiotu umowy wyłącznie miarą ilości pracy, np. powierzchnią (I UK 83/19).

Checklista dla zamawiającego